Ponad sto siedem lat temu, 7 września 1902 r. biskup kujawsko-kaliski Stanisław Zdzitowiecki poświęcił kamień węgielny pod kościół, którego budowę rozpoczęto jeszcze w w roku 1901. Jednocześnie zmienił wezwanie wznoszonej świątyni - z dedykacji św. Józefowi na kościół ofiarowany Świętej Rodzinie. 29 października 1917 r. przy budującej się wciąż świątyni utworzona została parafia pw. Świętej Rodziny. 25 października 1925 r. kościół stał się katedrą częstochowską - matką dla wszystkich kościołów nowo utworzonej diecezji, a sześćdziesiąt siedem lat później, gdy diecezja częstochowska została podniesiona do rangi archidiecezji, 25 marca 1992 r. - archikatedrą. Od 22 czerwca 1962 r. świątynia, za sprawą papieża Jana XXIII, nosi godność bazyliki mniejszej.
Te monumentalne i szacowne mury częstochowskiej bazyliki archikatedralnej pozostałyby jedynie murami, gdyby nie istnienie Kościoła duchowego - wspólnoty parafialnej, żywej mimo nie najłatwiejszego rejonu miasta, na jakim jest położona. W parafii działają: Służba Liturgiczna, Żywy Różaniec, Parafialna Rada Duszpasterska, Akcja Katolicka, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, Ruch Światło-Życie, Zespół Charytatywny (Caritas), skupiające kilkudziesięciu członków Arcybractwo Świętej Rodziny oraz Gwardia Archikatedralna. Żywa jest we wspólnocie troska o ludzi ubogich i chorych. Przy parafii działa stołówka Caritas, prowadzona przez siostry Św. Karola Boromeusza (karolanki), osobom ubogim wydawany jest także chleb, wiele rodzin wspomaganych jest darami materialnymi i żywnościowymi, a w okresie przedświątecznym przygotowywane są dla wielu potrzebujących parafian paczki. Przez wolontariuszy parafialnej Caritas odwiedzane są także osoby chore. Na terenie parafii posługę wobec ludzi starszych i chorych pełni Zakład Opiekuńczo-Leczniczy Sióstr Honoratek, znajdujący się przy ul. Ogrodowej 35.
Od 3 stycznia 1999 r. działa powołana przez parafię Przychodnia Lekarska „Święta Rodzina”.
W 28 grudnia 1997 r., w Uroczystość Świętej Rodziny katedralny kościół parafialny został ustanowiony Sanktuarium Świętej Rodziny. Jest to powód, dla którego nawiedzają go nie tylko parafianie, ale wierni z całej diecezji. Od niedawna w sanktuarium szczególnym znakiem Bożej opieki jest indywidualne błogosławieństwo udzielane w każdą niedzielę po Mszy św. o 12.00 i w każdą środę po Mszy św. nowennowej o 18.00 (w zakrystii, kancelarii, drogą pocztową lub przez e-mail można podać własną intencję w ramach zbiorowej Mszy św. nowennowej ku czci Świętej Rodziny). Modlitwie zawierzenia towarzyszy wówczas gest nałożenia dłoni kapłana na głowę wiernego oraz dotknięcie przez osobę, której udziela się błogosławieństwa, figurki Świętej Rodziny przywiezionej z Betlejem. W I niedzielę miesiąca błogosławieństwo otrzymują małżonkowie, w II niedzielę - rodziny, w III - dzieci (zarówno poczęte, jak i narodzone), w IV - wdowy i wdowcy, chorzy, cierpiący i osoby samotne, a w V niedzielę - narzeczeni. W Uroczystość Świętej Rodziny, I niedzielę po Bożym Narodzeniu, udzielane jest błogosławieństwo roczne - małżonkom jubilatom, którzy w tym dniu odnawiają przyrzeczenia małżeńskie.
„Spotkajmy się zatem na modlitwie w domu Świętej Rodziny. Pozwólmy Bogu wkroczyć w nasze życie z darem Jego błogosławieństwa. Wiem, że warto. W klimacie Nazaretu odnajdziemy pokój i bezpieczeństwo. Serdecznie zapraszam” - napisał ks. prał. Stanisław Gębka proboszcz i kustosz sanktuarium Świętej Rodziny w Częstochowie w zaproszeniu skierowanym do parafian i wiernych całej archidiecezji. Niech przeżywana 27 grudnia br. niedziela Świętej Rodziny będzie okazją, szczególnie dla mieszkańców Częstochowy, do odwiedzenia sanktuarium, domu Świętej Rodziny, i powierzenia Jej swych rodzin, z ich troskami, problemami i radościami.