Powołany do życia 15 września 1965 r. przez Pawła VI Synod Biskupów, owoc Soboru Watykańskiego II, jako reprezentacja całego episkopatu, jest stałą formą jego współdziałania o charakterze konsultacyjnym w wykonywaniu prymatu papieskiego. Jak każde dzieło, które sprawdza się w praktyce, tak i to można wciąż udoskonalać. Dał temu wyraz papież Franciszek, który konstytucją apostolską „Episcopalis communio” z 18 września 2018 r. dokonał odnowy i reformy Synodu Biskupów.

U podstaw inicjatywy Ojca Świętego legły trzy podstawowe założenia: 1) w momencie wkraczania przez Kościół w nowy etap ewangelizacyjny niezbędne jest, by jego struktury stawały się bardziej misyjne, a więc wrażliwe na potrzeby wiernych i otwarte na to, co nowe; 2) dobro wiernych wymaga, by Synod Biskupów stawał się coraz bardziej „uprzywilejowanym narzędziem słuchania Ludu Bożego”; 3) na każdym biskupie ciążą odpowiedzialność za powierzony mu Kościół partykularny oraz troska o Kościół powszechny.

Stosownie do tych przesłanek Franciszek wprowadził wiele zmian, w szczególności w odniesieniu do struktury zgromadzeń synodu (zebrań) i ich uczestników, przebiegu tychże zgromadzeń oraz dokumentu końcowego.

Gdy chodzi o strukturę zgromadzeń, to poza dotychczasowymi: generalnym (zwyczajnym i nadzwyczajnym) oraz specjalnym przewiduje się możliwość odbywania jeszcze innych, które może zwoływać papież. Poszerzeniu uległ skład uczestników zgromadzeń: do udziału w nich mogą być zaproszeni (bez prawa głosowania) eksperci, niektórzy konsultorzy Sekretariatu Generalnego, audytorzy oraz delegaci „bratni” reprezentujący Kościoły i wspólnoty kościelne, które nie zachowują pełnej jedności z Kościołem katolickim. Ponadto, w określonych okolicznościach, mogą być powołane osoby (bez prawa głosowania) cieszące się szczególnym uznaniem, gdy chodzi o tematykę zgromadzenia („specjalnie zaproszeni”).

Na szczególną uwagę zasługuje daleko idąca zmiana dotycząca przebiegu zgromadzeń synodu, które mogą się odbywać w trzech odrębnych fazach: przygotowawczej, obradowania i wykonawczej, stosownie do uznania papieża. W odniesieniu do fazy przygotowawczej znamienna jest dyspozycja, która przewiduje szeroką konsultację ludu Bożego na temat, który ma być przedmiotem obrad synodalnych. Tak więc w swoich Kościołach partykularnych winni ją przeprowadzić biskupi, posługując się organami określonymi przez prawo (Radą Kapłańską i Radą Duszpasterską), nie wykluczając innych sposobów uznanych przez biskupa za odpowiednie. Konsultacje powinny być następnie przeprowadzone w łonie poszczególnych konferencji biskupów oraz – przez wyższych przełożonych zakonnych – w obrębie poszczególnych konferencji męskich i żeńskich. Konsultacją winny być objęte także stowarzyszenia wiernych uznane przez Stolicę Apostolską oraz dykasterie Kurii Rzymskiej.

Stosownie do tematu obrad i okoliczności Sekretariat Generalny może zwołać zebranie przedsynodalne z udziałem wyznaczonych przez siebie wiernych, by także oni mogli wnieść swoje propozycje. Wreszcie swój wkład mogą tutaj wnosić uczelnie, w szczególności kompetentne w zakresie tematyki obrad zgromadzenia.

Faza obrad rozpoczyna się Mszą św. sprawowaną pod przewodnictwem papieża, a obrady odbywają się podczas posiedzeń plenarnych (kongregacje generalne), w których uczestniczą członkowie, eksperci, audytorzy, delegaci „bratni” i „specjalnie zaproszeni”, a także podczas sesji w grupach. Podczas obrad audytorzy, delegaci „bratni” i „specjalnie zaproszeni” mogą zostać poproszeni o zabranie głosu. Faza kończy się przyjęciem dokumentu końcowego, przy czym nie musi to być, jak było dotąd, adhortacja apostolska. Jego redakcja należy do specjalnie ustanowionej komisji. Dokument taki powinien następnie zostać przedłożony do zatwierdzenia członkom zgromadzenia w celu uzyskania, jeśli to możliwe, „jednomyślności moralnej”. Kard. Lorenzo Baldisseri, sekretarz generalny synodu, wyjaśnił, że nie chodzi tu o „zgodę prawną”, a więc określoną dokładnie liczbami, lecz o „zgodę ogólną”, która „zmierza w kierunku większości”.

Po uzyskaniu zatwierdzenia przez członków zgromadzenia dokument jest przedstawiany papieżowi, który decyduje o jego opublikowaniu. Jeśli zostanie przez niego wyraźnie zatwierdzony, „uczestniczy w Magisterium zwyczajnym Następcy Piotra”. Gdyby papież udzielił zgromadzeniu synodu głosu decydującego (stosownie do kan. 343 KPK), „wówczas dokument końcowy uczestniczy w Magisterium zwyczajnym Następcy Piotra, przez niego zatwierdzony i promulgowany”. W takim przypadku „zostaje opublikowany z podpisem Biskupa Rzymskiego razem z podpisem członków Zgromadzenia”.

Gdy chodzi o fazę wykonawczą, a więc wprowadzenie w życie dokumentu końcowego, zadanie to zostało zlecone biskupom diecezjalnym, a koordynacja w tym zakresie – konferencjom biskupów. Sekretariat Generalny Synodu Biskupów, na podstawie mandatu papieskiego, może wydać dokumenty wykonawcze, po konsultacji z kompetentną dykasterią Kurii Rzymskiej.

Można zatem przyjąć, że konstytucja apostolska „Episcopalis communio” Franciszka, nie zrywając z przeszłością, wprowadza jednocześnie wiele nowych regulacji, które niewątpliwie korzystnie udoskonalają dotychczasowy kształt tak znaczącej w Kościele instytucji, którą jest powołany do życia przed 53 laty Synod Biskupów.