Nazwa Arki Przymierza jest dosyć znana. Samo słowo „arka” pochodzi z łaciny i zasadniczo oznacza skrzynię, podobnie jak hebrajskie aron z Biblii. Określa ono Arkę Przymierza opisaną dokładnie w Pięcioksięgu (Prawie Mojżeszowym), a zwaną też Arką Bożą, Arką Jahwe Zastępów i Arką Świadectwa. Przy arce Noego występuje inny termin, który lepiej byłoby przetłumaczyć słowem „nawa”.

Wygląd i dzieje arki

Według Księgi Wyjścia (rozdziały 25 i 37), Arka Przymierza była skrzynią z drewna akacjowego, wyłożoną z obu stron złotą blachą. Miała też złotą pokrywę, zwaną „przebłagalnią”, po hebrajsku kapporet. Na jej krańcach umieszczono złote cheruby, których skrzydła osłaniały jakby arkę. Cheruby w sztuce Mezopotamii miały postać skrzydlatych byków i tak zapewne wyglądały ich wizerunki na arce. Opis biblijny pozwala na jej rekonstrukcję, której wielokrotnie dokonywano, choć z reguły przyjmowano zgodnie z ikonografią chrześcijańską, że cheruby miały postać ludzką.

Według zapisanej w Pięcioksięgu tradycji z kręgów kapłanów Izraela, arka pochodziła jeszcze z czasów Mojżesza. Liczba wzmianek o niej, związanych z wczesną historią Izraela, dowodzi, że była już wtedy centralnym przedmiotem kultowym. Arkę uważano za tak świętą, że nie wolno było jej dotykać (por. 2 Sm 6, 7). Dlatego przenoszono ją na drągach włożonych w pierścienie po bokach, jak lektykę.

Arkę obnoszono w procesji wokół murów Jerycha przed zdobyciem tego grodu. Potem czczono ją w miejscach świętych plemion izraelskich – Szilo i Betel. Arkę zabierano na wojnę, przez co po klęsce w bitwie z Filistynami została utracona. Ci umieścili ją jako wotum w świątyni swojego bożka, ale ukarani zarazą odesłali ją Izraelitom (por. 1 Sm 6).

Arka znalazła się wtedy w miejscowości Kiriat-Jearim i przechowywano ją z czcią w domach Izraelitów, ale za rządów króla Saula była mało pamiętana. Z kolei Dawid, zdobywszy Jerozolimę, uroczyście przeniósł arkę do nowej stolicy – na górę Syjon (por. 2 Sm 6, 10-17; 1 Krn 13; 15). Po wybudowaniu świątyni dla jedynego Boga Jahwe król Salomon umieścił arkę w jej wewnętrznym miejscu najświętszym, przepełnionym Bożą obecnością (por. 1 Krl 8). Wstęp do niego miał potem tylko arcykapłan.

W VII wieku przed Chr., w czasach złych królów Judy, bałwochwalców i odstępców Manassesa i Amona, usunięto arkę ze świątyni, ale przetrwała. Król Jozjasz, przywracając kult prawdziwego Boga, umieścił ją tam z powrotem.

W 586 r. przed Chr. wojska króla Babilonii Nabuchodonozora zdobyły Jerozolimę. Mieszkańców uprowadzono do Babilonii, a świątynię zniszczono. Opisy tej klęski nie zawierają informacji, co się stało z arką, ale zapewne została ona zrabowana przez najeźdźców: czy to zabrana jako trofeum, czy też zniszczona i odarta z cennych złotych ozdób. W świątyni odbudowanej po powrocie z wygnania już jej nie było.

Znaczenie arki

Według Pisma Świętego, w arce przechowywano kamienne tablice z Dekalogiem. Mówią o tym słowa przypisane Mojżeszowi: „Uczyniłem arkę z drzewa akacjowego, wyciosałem dwie kamienne tablice, podobne do pierwszych, i wszedłem na górę, mając w rękach obie tablice. A On napisał na tablicach takim pismem, jak poprzednio, Dziesięć Przykazań, które Pan do was wyrzekł na górze spośród ognia w dniu zgromadzenia, i dał mi je Pan. Odwróciłem się i zszedłem z góry, by złożyć tablice w arce, którą uczyniłem, i tam pozostały, jak mi Pan rozkazał” (Pwt 10, 3-5).

Jest też o tym mowa w innym tekście na ten temat: „W arce nie było nic, oprócz dwóch kamiennych tablic, które Mojżesz tam złożył pod Horebem, (...) gdy Pan zawarł przymierze z Izraelitami w czasie ich wyjścia z ziemi egipskiej” (1 Krl 8, 9). Starożytny grecki przekład nazywa te tablice w tym miejscu „tablicami przymierza”. Według innego tekstu, w arce znajdowało się „Świadectwo” (por. Wj 40, 20).

Tablice te były więc źródłem znaczenia arki. Od nich też wzięła się jej nazwa – Arka Przymierza. Tu trzeba spytać, co ma wspólnego Dekalog z przymierzem i dlaczego kamienne tablice z wyrytymi przykazaniami były ważnym dokumentem.

W myśli biblijnej Dziesięć przykazań nie stanowi wyłącznie podstawowego kodeksu moralnego i prawnego. Wiążą się one z przymierzem Izraela z Bogiem w ten sposób, że opisują warunki tego przymierza. Bóg umówił się jakby ze swoim ludem, że będzie się nim opiekował, a lud będzie przestrzegał Bożego Prawa.

Taki sposób opisania relacji z Bogiem wyniknął z ówczesnych zwyczajów. Układy między władcami zapisywano tak, że wielki król przedstawiał się, a następnie wyliczał warunki, które ma spełnić jego wasal, czemu towarzyszyły obietnice i ostrzeżenia. Biblijne zapisy Dekalogu odpowiadają takiemu właśnie modelowi (por. Wj 20, 2-17; Pwt 5, 6-21). Zaznaczmy, że w tekście biblijnym przykazaniom towarzyszą dodatkowe objaśnienia, a w katechizmach zawarta jest rekonstrukcja pierwotnego trzonu, czyli samo wyliczenie przykazań.

Dla Izraelitów fakt, że ich suwerenem i królem jest sam Bóg, miał, oczywiście, wielkie znaczenie. Kamienne tablice były ich najcenniejszym dokumentem, dowodem zawarcia umowy z Bogiem, spisanej przez Niego samego, a arka – skarbcem i archiwum. Dlatego znalazła się ona w świątyni i była otoczona czcią.

W szczególności arka wskazywała na obecność Jahwe, którą manifestował obłok wokół niej (por. Wj 40, 34-38). Arkę uważano za tron Boży (por. Jr 3, 16-17). Specjalne miejsce zajmowała ona w obrzędach Dnia Przebłagania, Jom Kippur, głównego święta pokutnego. W toku obrzędów przebłagania za grzechy ludu i swoje arcykapłan okadzał arkę i kropił krwią jej pokrywę, na wzór Aarona (por. Kpł 16, 13-15; por. Hbr 9, 7).

Legenda arki

Zaginięcie arki niepokoiło potem wielu wierzących, choć czasami mieli oni nadzieję, że ocalała. W Drugiej Księdze Machabejskiej, która powstała w II wieku przed Chr., zapisano, że prorok Jeremiasz przed zdobyciem Jerozolimy wywiózł arkę i ukrył ją w pieczarze pod górą Nebo, wraz ze złotym ołtarzem kadzenia i innymi przedmiotami. Towarzyszom zapowiedział, że może Bóg pozwoli ją kiedyś odnaleźć (por. 2 Mch 2, 4-8).

Ukrycie skarbów przed wojną nie jest czymś niemożliwym, nieraz to w dziejach praktykowano. Skoro jednak wiadomość tę zapisano więcej niż cztery wieki po tym fakcie, może być legendarna. Według Apokalipsy św. Jana, arka została przeniesiona do nieba (por. Ap 11, 19).

W średniowiecznej Etiopii powstała sprzeczna z Biblią legenda, że arkę zabrał z Jerozolimy syn zrodzony z romansu króla Salomona i królowej Saby. Ta domniemana arka ma się znajdować w kaplicy Tablic w kościele Matki Bożej z Syjonu w Aksum, gdzie strzegą jej mnisi i jest niedostępna. Ponieważ chrześcijaństwo etiopskie chętnie sięgało do tradycji żydowskich, zapewne wykonano tam kopię arki na podstawie opisu biblijnego, a potem uznano ją za autentyczną relikwię.

W literaturze arka stała się symbolem więzi, co ilustrują słowa Adama Mickiewicza: „O pieśni gminna, ty arko przymierza między dawnymi a nowymi laty”. Okultyści natomiast uznawali zaginioną arkę za potężny przedmiot magiczny. Znamy takie sensacyjne głupstwa z przygód powieściowych i filmowych.